Wat is Stevia?

Stevia Rebaudiana Bertoni, zoals de kruidachtige plant voluit heet, komt oorspronkelijk uit Paraguay. De Guarani-indianen gebruiken stevia al 1500 jaar om hun kruidenthee en voedsel te zoeten. In de zestiende eeuw maakten de Spaanse veroveraars als eerste Europeanen kennis met het zoete kruid. Pas aan het eind van de negentiende eeuw raakte de westerse wereld serieus geïnteresseerd en begon de wereldwijde opmars van stevia. De zoete smaak zit in de bladeren van de plant. Een blad van goede kwaliteit is naar schatting 30 tot 45 maal zoeter dan suiker of sacharose. Het steviablad dankt haar zoete smaak aan de glycosiden. Dit zijn plantaardige stoffen met een suikerachtige com-ponent. Naast verse steviabladeren zijn gedroogde bladeren en ruw stevia-extract te gebruiken als zoetstof. Ook bestaat er geraf-fineerd stevia-extract maar dan is het niet natuurlijk meer. Wilde stevia is nog steeds te vinden in het grensgebied tussen Brazilië en Paraguay. Daar wordt de plant tot zestig centimeter hoog. Op de stevia-plantages in delen van Brazilië, Paraguay, Uruguay, Centraal Amerika, Israël, Thailand en China komen de planten tot maximaal negentig centimeter. Steviaplantjes zijn te kweken op vrij arme bodem en zijn vijf jaar of langer geschikt voor economische productie. Het bovengrondse deel wordt twee-maal per jaar geoogst. De wortels blijven zitten en geven weer nieuwe scheuten.

Waarom is het verboden?

Op 22 februari 2000 weigerde de Europese Commissie een ver-gunning af te geven voor het in de handel brengen van stevia als nieuw voedingsmiddel of nieuw voedselingrediënt. Indirect is het verbod te wijten aan de aanvrager van deze vergunning: de Belgische prof. J. Geuns van het Laboratorium voor Plantenfysiologie van de Katholieke Universiteit Leuven. Zonder deze aanvraag was stevia waarschijnlijk gewoon verkrijgbaar gebleven. Dick van der Snoek uit Wommels die met zijn bedrijf 'Vita-reform Van der Snoek' al enkele jaren een ruw stevia-extract op de markt brengt: "Het was dom van Geuns om te doen alsof stevia een nieuw product is. Want dit houdt in, dat er Europees onderzoek moet bestaan dat de veiligheid van het product garandeert. Anders krijg je geen vergunning. En dat onderzoek was niet voorhanden. Dus ging het mis." Vreemd genoeg medefinanciert de Europese Gemeenschap sinds 1998 wél een project waarin onderzoek wordt gedaan naar de mogelijkheden voor het verbouwen van stevia in Zuid-Europa. De achterliggende gedachte is, dat het verbouwen van stevia het inkomen van de plaatselijke boeren zal opkrikken.

Is stevia ongezond?

Het Europese handelsverbod suggereert dat stevia een gevaar vormt voor de volksgezondheid. Deze suggestie lijkt onterecht. Diëtist Janet de Jong uit Joure deed in 2000 literatuuronderzoek naar stevia. Zij stelt vast dat stevia in Japan uitgebreid is getest voordat het daar werd goedgekeurd als zoetstof. "De Japanners vonden geen abnormaliteiten bij proefdieren na behandeling met stevia of stevioside. Japan is de grootste gebruiker van steviabladeren en -extracten ter wereld. En dat al meer dan twintig jaar. Miljoenen Japanse én Braziliaanse consumenten gebruiken stevia als een natuurlijke zoetstof. Zelfs een multinational als Coca-Cola past in deze landen stevia-extract toe als zoetstof in haar producten. Er zijn geen bijwerkingen bekend van stevia. Ook niet via de Guarani-indianen, die het al vele eeuwen toepassen." Sterker nog: er bestaan tal van onderzoeken die juist de gezondheidsbevorderende eigenschappen van stevia benadrukken. Dit leverde stevia al de status op van 'voedingsmedicijn van de toekomst'. Stevia lijkt onder meer te helpen bij diabetes en hypoglykemie. De Jong: "Stevia stimuleert de alvleesklier tot productie van insuline en verlaagt de bloedsuikerspiegel naar normale waarden." De Brazilianen gebruiken stevia zelfs officieel bij de behandeling van diabetes. "Ook schijnt stevia de bloeddruk te verlagen en de uitscheiding van urine en natrium te verhogen", gaat De Jong verder. "Omdat het caloriearm is, lijkt het geschikt voor mensen met overgewicht. En het kan een rol spelen bij de preventie van tandbederf, zo leert onderzoek in Hirosjima. Stevia blijkt namelijk, in tegenstelling tot suiker, geen voedingsbodem te zijn voor mondbacteriën die tandplaque veroorzaken." Toch is een relativering op zijn plaats, vindt De Jong. "De onderzoeken naar deze effecten zijn overwegend op dieren uitgevoerd. Studies met menselijke vrijwilligers zijn schaars. Er zou grootschalig onderzoek bij mensen moeten komen om te zien of de positieve effecten ook voor hen gelden. Stevia is nog vrij onbekend onder diëtisten. Maar het lijkt een voedingsmiddel met veelbelovende therapeutische mogelijkheden."

Kan ik het helemaal niet kopen?

Stevia mag niet als zoetstof of voedingssupplement verkocht worden. U mag wel steviaproducten kopen die voor uitwendig gebruik bedoeld zijn. Stevia heeft namelijk ook een huidverzorgend effect. Uitwendig gebruik heeft een positieve invloed bij acne, eczeem en dermatitis. Stevia extract maakt de huid zacht en vermindert de pijn en irritatie bij huidaandoeningen. De Guarani indianen wisten dit al. De medewerkers van de Keuringsdienst van Waren ontdekten het vorig voorjaar toen zij uitrukten om bij Vita-reform Van der Snoek de voorraad ruw stevia extract in beslag te nemen Bij aankomst in het Friese Wommels bleken de nieuwe etiketten van de flesjes voorzien van drie nieuwe woorden: Voor uitwendig gebruik.
Van der Snoek: "Daardoor konden ze de spullen niet meenemen. De Europese beschikking verbiedt namelijk alleen de verkoop als voedingsmiddel of voedselingrediënt. Wij verkopen het nu officieel als product voor de huidverzorging. Maar wat mensen er thuis mee doen, moeten ze natuurlijk zelf weten. De samenstelling is in elk geval niet veranderd, alleen het etiket. En de BTW van 6 naar 19 procent gegaan, waardoor de flesjes iets duurder zijn geworden."

Behalve ruw stevia-extract, in verpakkingen van 30 en 90 ml, verkoopt Vita-reform Van der Snoek sinds maart 2002 ook het boekje Stevia: het zoete alternatief. Deze publicatie bevat, naast het literatuuronderzoek van diëtist Janet de Jong, tientallen recepten met stevia. Waaronder recepten voor ontbijtgerechten, toetjes, dranken en sauzen. Van der Snoek vindt niet dat hij hiermee de 'wetgever schoffeert. "Wij werken op de rand van de snede, maar respecteren de wet."


Wanneer wordt het handelsverbod opgeheven?

De Belgische professor Geuns spant zich nog altijd in om de Europese vergunning rond te krijgen. Hij is er inmiddels van overtuigd dat hij wordt tegengewerkt. Hij heeft al talloze malen stevia dossiers gestuurd naar de Europese instanties en telkens een nieuwe wedervraag als antwoord ontvangen. Mensen in zijn omgeving vinden het bewonderenswaardig dat hij volhoudt en de strijd nog niet heeft opgegeven.
Volgens Janet de Jong wordt nog steeds druk uitgeoefend door de zoetstoffenindustrie. "Stevia vormt voor deze sector een wezenlijke bedreiging: stevia is natuurlijk, goedkoop en er kan geen patent op worden aangevraagd. Mogelijk dat er iets verandert na 2005, wanneer de patenten van vele zoetstoffen aflopen. Ik denk dat de zoetstoffenindustrie dan stevioside op de markt zal brengen. Dit is te extraheren uit stevia en hierop kunnen ze weer een patent aanvragen. Tot die tijd zal de sector alles in het werk stellen om te voorkomen dat stevia wordt goedgekeurd als zoetstof."

=====================================================
S t e v i a d e v e r b o d e n z o e t s t o f

"Lobby van suiker- en zoetstoffabrikanten weert stevia van Europese markt"




Anca Boon
Bewerking: Ed Gunneweg

7 maart 2006

Veel mensen drinken hun koffie met suiker: één schepje, twee schepjes, soms wel drie. Zo'n hoeveelheid is van de bijzondere, maar natuurlijke zoetstof stevia niet aan te raden. Een mespuntje van dit mierzoete middel maakt het donkere vocht al rijp voor de gootsteen.

Stevia komt uit een plantje dat van oorsprong alleen in het noordelijke deel van Zuid-Amerika voorkomt. Inwoners van Paraguay en Brazilië gebruiken de gedroogde bladeren al honderden jaren voor het zoeten van hun thee.

De Paraguayaanse botanist dr. M. S. Bertoni beschreef in 1899 de plant als eerste. Wat hem opviel, was de intens zoete smaak van de bladeren en het aftreksel daarvan. In 1918 suggereerde hij al dat stevia mogelijk de traditionele suiker zou kunnen vervangen. Want, zo stelde hij, de plant is niet giftig en goedkoper dan bietsuiker.

In Japan en Korea beheerst stevia het grootste deel van de zoetstoffenmarkt. Landen zoals Paraguay, China en Maleisië verbouwen Stevia rebaudiana voor het gedroogde blad en de zuivere zoetstof stevioside. In Japan was het natuurlijke product jarenlang de enige toegelaten suikervervanger. Sinds 1970 is het gebruik van een aantal synthetische zoetstoffen niet meer toegestaan. Het vermoeden rees toen dat ze wel eens kankerverwekkend kunnen zijn.

In de Verenigde Staten is het gebruik van stevia juist verboden voor bijvoorbeeld het zoeten van frisdranken. In 1990 dwong de Amerikaanse voedings- en geneesmiddelenautoriteit FDA verschillende bedrijven de verkoop te staken omdat het middel niet was geregistreerd. Sinds 1995 mag het wel worden gebruikt als voedingssupplement. Het valt daarmee in de categorie van vitaminen en mineralen. Het blijft verboden gebruik te maken van de zoetende eigenschappen van de stof of daarnaar te verwijzen.

De Europese Unie gaat nog een stap verder. Daar is stevia zelfs volledig van de markt verbannen. "Dit verhaal is verweven met corruptie", stelt professor J. M. C. Geuns, verbonden aan de Katholieke Universiteit Leuven, België. Volgens hem zit een lobby van de suiker- en zoetstoffenindustrie achter het Europese verbod.

In Nederland is de extractvorm wel verkrijgbaar, maar met de vermelding "alleen voor uitwendig gebruik". Stevia zou namelijk pijn en irritatie verminderen bij huidaandoeningen zoals acne en eczeem. Daarnaast zou stevia de genezing van wonden verbeteren. Een ander alternatief is internet; via deze weg zijn buitenlandse producten verkrijgbaar.

Over synthetische zoetstoffen wil Geuns niets zeggen. "De fabrikanten gaan mij dan als rechtstreekse tegenstander beschouwen. Ik wil vooral pleiten voor stevia." Dat aspartaam slecht is voor de gezondheid moet hem echter wel van het hart. "Onlangs bewees degelijk onderzoek de negatieve effecten. Eigenlijk wisten we dit al langer."

Karamel Het blad van de steviaplant is zo'n dertig keer zoeter dan kristalsuiker. In gezuiverde vorm is de zoetstof uit de plant -stevioside- zelfs 300 keer zoeter. Er is dus maar een druppel extract nodig om een kopje koffie een heerlijk gesuikerde smaak te geven.

Ter illustratie noemt Geuns het maken van jam. De maatstaf die hij noemt zal velen bekend voorkomen: 1 kilo vruchten op 1 kilo suiker. Bij gebruik van gedroogde steviabladeren -dertig keer zoeter- zou dat uitkomen op 33 gram per kilo vruchten. Geuns: "Deze hoeveelheid is echter al te veel. De jam is dan niet meer te eten."

Het toevoegen van stevia aan voedingsmiddelen, in plaats van traditionele suiker en synthetische zoetstoffen, heeft belangrijke voordelen, stelt Geuns. Zo is de caloriearme stof aantrekkelijk voor mensen met overgewicht; de darmen kunnen het nauwelijks opnemen. Diabetespatiënten kunnen stevia zonder problemen gebruiken en de stof is het veilig voor mensen met de aangeboren stofwisselingsstoornis phenylketonurie (PKU).

Het "zoete kruid van Paraguay" kan, in tegenstelling tot sommige synthetische zoetstoffen, zonder problemen worden gekookt. Tot 200 graden Celsius blijft stevioside stabiel, zonder dat het karamelliseert. Bij verhitting van suiker gebeurt dat wel. De bruingekleurde bestanddelen die dan ontstaan, zijn mogelijk kankerverwekkend.

Capsules In kleine hoeveelheden is stevia geschikt voor het zoeten van allerlei voedingsmiddelen, zoals frisdranken, yoghurt en snoep. Per dag krijgt iemand dan enkele tientallen tot honderden grammen van de stof binnen. Bij hogere doseringen (750-1500 milligram per dag) blijkt de stof gunstige eigenschappen te hebben voor mensen met diabetes type II en hoge bloeddruk, zonder dat er bijwerkingen ontstaan. "Zo'n hoeveelheid is verpakt in capsules. Anders zou de smaak veel te sterk zijn", aldus Geuns.

Type-II-diabetes is mogelijk te behandelen met stevioside, de gezuiverde plantenstof. "De patiënt moet nog gevoelig zijn voor insuline. Stevioside blijkt het bloedsuiker dan drastisch omlaag te kunnen brengen", zegt de hoogleraar. Voordeel van dit middel tegenover klassieke medicijnen is dat de werking afhankelijk is van de glucoseconcentratie in het bloed. "Bij basale waarden doet het niets." Bij mensen die insuline spuiten, schommelen de waarden daarentegen vaak tussen te hoog en te laag. "Dit is een fantastisch voordeel van stevia", stelt Geuns.

Chinees onderzoek laat zien dat een hoge dosering de bloeddruk van hypertensiepatiënten aanzienlijk verlaagt, zonder dat er bijwerkingen optreden. Geuns benadrukt echter dat er nog een zorgvuldiger studie moet komen, die de effecten op een normale of lage bloeddruk onder de loep neemt. "Een proef met mensen kost ongeveer 1 miljoen euro. Op dit moment proberen we nog geld los te weken voor dit project."

Geuns hoopt dat het gebruik van stevia in het voorjaar van 2007 toegestaan wordt. Een commissie van de Wereldgezondheidsorganisatie zal zich dan buigen over het onderzoek naar de werking en de veiligheid van de zoetstof. "We kunnen haar er dan hopelijk van overtuigen dat er genoeg bekend is. Als deze commissie toestemming geeft, accepteert de Europese Unie stevia misschien ook. Mogelijk vraagt de EU nog meer onderzoek. We zullen zien."

[ terug... ]